Architecturaal Erfgoed Vol Barsten en Scheuren

Van Mtskheta tot in de hoofdstad Tbilisi is het amper 30 km. In een loden hitte rijden we op een klein uurtje door het drukke verkeer tot bij ons logement in de Chikobava-straat, een appartement. Aan de buitenkant lijkt het of we een krot hebben uitgekozen om een paar dagen in te verblijven en er is niemand die de zwaar verwaarloosde deur komt openen. Tot er een man opduikt die vraagt of hij kan helpen. Hij is een Georgische motorrijder en hij stelt voor de conciërge van het gebouw te bellen. Dat blijkt een jonge vrouw, die een paar deuren verderop een poort opent. We zien een verwaarloosde traphal met een totaal versleten marmeren trap, die uitkomt op een binnenkoer vol rommel. Maar dan ontsluit ze de deur van ons appartement en dat is om door een ringetje te halen: nieuwe houten vloerbekleding, een propere keuken met een groot gasvuur, twee slaapkamers en een nette badkamer. Zo gaat het wel vaker in Tbilisi. Je ziet al die meer dan honderd jaar oude herenhuizen langs de straat en je denkt in eerste instantie dat het krotten zijn, maar schijn bedriegt: overal wonen mensen.

Zwaluwnesten

Je zou zo een fotoboek kunnen maken over de quasi-magische inkomhallen van de oude gebouwen van de stad. Vaak hebben ze in geen honderd jaar nog een likje verf gezien, zodat de pastelkleuren van rond 1920 alleen nog ijl doorschemeren door de afgebladderde verf. Het stucwerk valt omlaag van de plafonds. En muren en marmeren trappen vertonen barsten en ontbrekende stukken. Deze huizen zijn soms onrustwekkend gebarsten en lelijk scheefgezakt. Aan de gevels aan de straatkant hangen houten terrassen met doorgebogen en gebarsten balken als zwaluwnesten tegen de gevels. Ze dienen vaak als droogplek voor de was. Al deze ooit zo schitterende huizen zouden onbewoonbaar verklaard moeten worden, maar in de ruime kamers met hun hoge plafonds wonen gezinnen. Je kan alleen maar hopen dat Tbilisi nooit door een aardbeving van enige magnitude wordt getroffen.

Nochtans zijn er plaatsen in Tbilisi waar investeerders deze nog net te redden patriciërswoningen onder handen nemen. Een goed voorbeeld daarvan is Gudiashvili Square. Toen ik vier jaar geleden in Tbilisi was, stonden er bouwkranen tegen deze achtenswaardige krotten, klaar om aan de restauratie te beginnen. Maar toen kwam corona, en ik ben meer dan benieuwd wat het effect daarvan was op de investeringen. Dus stap ik nu opnieuw naar het met platanen afgezoomde pleintje. Dat is niet alleen netjes heraangelegd, maar elk van de villa’s straalt weer met de vroegere grandeur. En ze worden nu duur verhuurd aan firma’s of vermogende Georgiërs, die op die manier het architecturale erfgoed van de stad in leven houden.

Tussen kerk en kroeg

Geloof ons, beste lezer, wij hebben in Tbilisi écht geprobeerd meer kerken te bezoeken dan kroegen, maar dat is niet gelukt. En nochtans loop je hier tegen de ene kerk na de andere, maar het aantal cafés en restaurants is de afgelopen jaren zodanig toegenomen dat ik er versteld van sta. De meeste zijn trendy kroegjes, vaak met Amerikaanse invloeden, maar ook klassevolle eethuizen, zoals restaurant Archive in Sioni Street. Dat is gehuisvest in een voormalige karavanserai die tientallen jaren onder water stond, maar begin dit jaar is leeggepompt en opgekalefaterd. Hij doet nu dienst als restaurant annex wijnkelder. Je moet wel bereid zijn hier Europese prijzen te betalen.

In bepaalde straten van de oude binnenstad zijn er zoveel koffiehuisjes en restaurantjes die hip zijn ingericht dat je je bij wijlen in het Montmartre van de jaren zeventig waant. De toeristen zijn er wel, maar (nog) niet in groten getale en zo blijft de indruk dat Tbilisi nog echt ontdekt moet worden. 

Zonder tanden

Op het einde van de dag loop ik nog eens het Nationaal Museum van Georgië binnen. Het museum heeft een afdeling over biodiversiteit in de Kaukasus, maar die bestaat vooral uit opgevulde dieren. Veel interessanter is de expositiezaal gewijd aan de evolutie van hominiden. Vindplaatsen in Georgië hebben immers de laatste 25 jaar geleid tot een herziening van onze kijk op de menselijke evolutie. Want in 1984 werden in Dmanisi, niet ver van Tbilisi, de eerste menselijke stenen werktuigen van buiten Afrika gevonden, wat later gevolgd door schedels en beenderen van ten minste vijf hominiden die 1,77 miljoen jaar oud bleken te zijn. Het zijn de oudste resten van mensachtigen die buiten Afrika zijn gevonden en dat zorgde ervoor dat paleontologen zich realiseerden dat de eerste hominiden Afrika veel vroeger verlieten dan eerst gedacht. Bij de schedels zat trouwens een heel interessante: het was er eentje zonder tanden. Van een oude man die dus nog lang heeft overleefd zonder gebit, wat erop wijst dat deze mensachtigen ouderenzorg en compassie kenden en een sociale structuur hadden. De schedels werden ontdekt op een plaats waar men ook resten vond van holenberen, een sabeltandtijger, een giraf met een korte nek, een wolharige neushoorn, een reuzestruisvogel, een gigantische jachtluipaard en paarden, herten en een olifant. Toen diende je duidelijk nog niet naar de zoo te gaan om wilde dieren tegen te komen. De up-to-date expositie toont in een volledige zaal een schitterende reeks schedels die zowat alles wat we vandaag weten over de evolutie van de eerste rechtop lopende mensachtigen tot de huidige Homo sapiens.

Van naaifabriek tot hip hostel

Genoeg over oude zaken. Tbilisi bruist ook van jeugdige activiteit. een uitstekend voorbeeld daarvan is Fabika Tbilisi, een hip hostel met een even kunstzinnige als industriële look, dat een groot binnenplein heeft dat wordt geflankeerd door winkels, foto- en filmateliers en restaurants. Het was in Sovjettijden een naaifabriek en ligt vlak bij de plek van ons gehuurde appartement. Je kan er met je laptop wat gaan werken in de ruime hal waar de naaimachines ooit rikketikten en die nu gevuld is met kleurrijk materiaal uit de plaatselijke kringwinkels. Het lijkt wel een stukje Berlijn in Tbilisi. De lokale studenten vermengen er zich internationale reizigers, die hier voor 40 euro een kamer met een dubbel bed vinden. Je kan er voor veel minder geld ook in een slaapzaal maffen. er is zelfs een slaapzaaltje met zes bedden dat alleen voor vrouwen is voorbehouden. Aan tien euro per persoon is dat bingo voor rugzakreizigers.

Tapkraan in de supermarkt

Zo aan de rand van de stad en weg van het toeristische centrum is het plezant verblijven. Je kan er het gewone leven van de Georgiërs observeren. Eén van de dingen die je opvallen is de rust in de stad, ook ‘s nachts. Ondanks het feit dat onze Georgische vrienden een lange traditie van drankgebruik en vaak ook drankmisbruik hebben opgebouwd, zie je niet erg veel dronkaards op straat en is er amper dronken gebral en gebrul bij de jeugd in de cafés.  Al wordt er soms spontaan gefeest op straat, niet zelden zelfs met een bandje dat katoen geeft op de stoep. Veel van het pintelieren en wijn drinken vindt hij de Georgiërs binnenskamers plaats. Het zijn ‘thuiszuipers’. Dat zie je vaak als je door openstaande deuren of ramen naar binnen gluurt. In de supermarkten van de stad, maar ook in veel kleine winkels, staat een tapkraan (soms een hele toog met kranen), waar de lokale dorstigen naartoe trekken met lege plastic flessen om die met bier van de tap te laten vullen en er zich vervolgens thuis aan te laven. Supermarkten zijn in Tbilisi meestal 24 uur op 24 open. Het Amerikaanse systeem, zeg maar. De keren dat we er binnen gaan om wat eten te kopen om ‘s avonds ons potje te koken, zien we er niet één keer iemand met een winkelkar naar de kassa rijden. Laat staan met een volle winkelkar. Iedereen neemt een paar spullen mee in de hand. Dat zegt iets over het budget van de modale Georgiër.

Maar goed, inzake het laten aanrukken van drank is het dus heel gewoon om hier om middernacht nog iemand over straat te zien wandelen met een aantal lege colaflessen van een liter die aan de toog in de supermarkt een andere inhoud hebben gekregen.

Van maffiastaat naar veilig land

Georgië mag je beslist aanstippen als een heel veilig land om rond te reizen. Ook voor de Georgiërs zelf is de tijd dat de beruchte Georgische maffia het land volledig beheerste lang voorbij. De omslag in de hoofden van de Georgische regeringsleiders kwam er na de Rozenrevolutie in 2003. Die liet het land ontwaken uit de lethargie waarin het na de ineenstorting van de Sovjet-Unie terecht was gekomen, met burgeroorlog, criminaliteit en corruptie bovenop.

Micheil Saakasjvili werd de president van het democratisch verkozen parlement. Hij voerde economische en politieke hervormingen in en voer een prowesterse koers. Hij gooide en passant een paar toppolitici in de gevangenis. Kerels die niet konden bewijzen dat ze hun protserige villa’s hadden laten bouwen met eerlijk verdiend geld. 

Droom: maffiabaas worden

In Fabrika Tbilisi geraak ik daarover aan de praat met een man die aan een tafel wat zit te werken. “Toen ik in het laatste jaar van het middelbaar onderwijs zat, nu bijna twintig jaar geleden, wou de helft van de jongens in mijn klas maffiabaas worden”, zegt Davit, die voor ­advocaat studeerde. Hij runt nu in de buurt ook een pensionnetje in het huis van zijn moeder en grootmoeder en komt regelmatig wat op zijn laptop tokkelen in Fabrika. “Na de ineenstorting van de Sovjet-Unie viel plots alles weg. Het centrale gezag, de economie en de gezondheidszorg ­lagen plat. Er was niets meer in de winkels en op den duur ­leden de mensen honger. De misdaadkartels namen het over en bestuurden het land. Ze hadden de politie in hun zak en werden stinkend rijk met hun zaakjes.”

Vandaag is het anders. Na de befaamde Rozenrevolutie ­sneden draconische anti-misdaadmaatregelen de maffiakartels het hoofd af. Bij de politie werd zowat iedereen ontslagen en kwam er een onkreukbaar korps in de plaats. Vandaag is ­Georgië een van de veiligste landen te wereld. Als je in ­Georgië een kwartier lang geen politiewagen ziet, moet je je afvragen of je niet van de reisroute afgedwaald bent en ergens in een gat in Tsjetsjenië of Ossetië terechtgekomen bent. ‘Aanwezigheidspolitiek’ noemt de regering het, en het werkt. Misschien moeten ze in Brussel hier eens komen leren hoe het moet.