Onder de Minaretten van Khiva

Vanaf de mooie stad Astrachan, in het huidige Rusland, reizen we nu al dagenlang over de oude karavaanwegen van de Zijderoute. Eén van die routes leidt van Astrachan, aan de noordkant van de Kaspische Zee, tot in Samarkand, een van de parels in het rijtje van de beroemde steden langs de Zijderoute: Khiva, Buchara, Samarkand en Margilan. Van daaruit leidden destijds de karavaanwegen naar China, over de torenhoge passen van de Pamir, het zogenaamde ‘dak van de wereld.’

Carwash met surplus

Na onze stoffige avonturen in de Oezbeekse steppe blijft het bloedheet als we naar Khiva rijden, dit keer over betere wegen, al zijn er stukken bij die onze vering weer danig op de proef stellen. Net voor Khiva besluiten we het steppestof van onze Ténéré’s te laten spuiten in een carwash. De man die de spuit hanteert neemt op simpel verzoek ook uw dienaar onder handen. Hij spuit mijn  motorvest voor en achter schoon terwijl ik hem aan heb. Op aangeven van schurk Frank richt hij de straal ook nog eens op mijn schrobber, zodat ik, ondanks alweer 42 graden, fris als een hoentje Khiva binnen rijd. En dat gebeurt door de grote poort: de versterkte oostelijke ingang van de stad, die recht naar ons hotelletje binnen de muren van Khiva leidt.

Slavenhandel

Khiva heeft een vreselijke historie van slavenkaravanen, wreedheid en verschrikkelijke tochten door de steppen (die hun reputatie tot de dag van vandaag waar maken, zo mochten we zelf ervaren …). De stad bestond al in de 8ste eeuw als een militair fort. Tijdens de 16de en 17de eeuw was Khiva het centrum van de slavenhandel, met een slavenmarkt in het midden van de stad. Die zou meer dan 300 jaar lang bestaan en de slaven werden meestal aangebracht door woeste Turkmeense en Kazachse ruiterstammen die iedereen die het ongeluk had hun pad te kruisen oppakten en hun vreselijke lot bezegelden.

De reputatie van geweld en wreedheid trokken ze in Khiva moeiteloos door tot in de 18de eeuw, toen de Russen interesse begonnen te vertonen in Centraal-Azië. Tsaar Peter De Grote vond het een goed idee om prins Alexander Bekovich naar Khiva te sturen om het khanaat te onderwerpen aan zijn gezag. Helaas voor Bekovich zag de khan dat anders. Na een eerste fors gevecht op weg naar Khiva dat Bekovich won, besloot hij de diplomatie een kans te geven en ging met een beperkt contingent soldaten naar Khiva om te onderhandelen. De khan ontving de Russische gezant en de 500 man sterke afvaardiging van zijn troepen met veel egards en stelde voor dat ze zich over de omliggende dorpen zouden verdelen, zodat hij ze comfortabeler zou kunnen opvangen. Bekovich trapte erin: de volgende dag werden de verspreide troepen afgeslacht. De khan, die wel hield van een grapje, stuurde het hoofd van Bekovich naar zijn rivaal, de emir van Buchara, en stelde wat overschoot van de Rus nog een tijd tentoon in Khiva. Dat alles speelde zich af in 1717.

Ze zouden niet blijven lachen in Khiva. In 1740 maakten de Perzen korte metten met Khiva en in 1873 tenslotte stuurden de Russen generaal Kaufmann, die zich niet in de luren niet leggen en er voor de zekerheid iedereen afslachtte, en en passant de khan tot een vazal van Rusland maakte. De zilveren troon van de heerser nam hij als oorlogsbuit mee naar Moskou. Het khanaat van Khiva zou nog tot in 1920 blijven voort kwakkelen, tot de bolsjewieken er een aan Moskou ondergeschikte republiek van maakten en de khan mocht ophoepelen.

Nachtelijke magie

Van die rauwe reputatie blijft vandaag in Khiva niks meer over. De stad is een trekpleister voor toeristen geworden: Oezbeken zowel als westerlingen en Japanners. Khiva is zo goed heropgebouwd en gerestaureerd dat het wel een soort Oezbeeks Bokrijk lijkt, een museumstad vol kraampjes met prullaria, zonder leven. Maar schijn bedriegt. De magie van Khiva zie je bij valavond en ‘s nachts, wanneer de loden hitte die overdag van de zongebakken muren afstraalt eindelijk wijkt en de lichten in de stad aangaan.

Vanop een dakterras van een restaurant overschouwen Frank en ik de stad, waar de stadsmuren nu baden in een gouden gloed en de talrijke hoge minaretten schitterend stralen. De dikke Kalta Minor minaret met zijn blauwe geglazuurde tegels gloeit nu als een turquoise kaars in de nacht. Het is alsof je in een van de verhalen uit Duizend-en-een-nacht bent beland.

Dat er ook mensen leven in Khiva zie je als je rond middernacht door de smalle straten van de stad en zijn in de tijd gestolde lemen huizen, moskeeën en madrassa’s dwaalt. Hier en daar maken de bewoners zich dan klaar om buiten te gaan slapen, op bedden die in het donker tegen de huisgevels zijn geschoven. Binnen zou het immers te warm zijn om te slapen.

De trieste bruid

Op een pleintje in de stad, bij de fraaie inkompoort van een moskee, botsen we op een bruidspaar in vol ornaat, dat een huwelijksvideo laat maken. We worden uitbundig uitgenodigd om zelf ook foto’s van het paar te maken. De bruid zelf, in een wit kleed met sluier, lijkt te beseffen dat ze in haar ongeluk loopt met de kerel aan haar hand, want ze ziet er zwaar bedrukt uit en niet ééns verschijnt er zelfs maar een zweem van een glimlach op haar zwaar gemaquilleerde gelaat. Terwijl de feestgangers ons een glas zoete wijn in de hand stoppen, neemt de bruidegom zijn bruid – of is het buit? – mee door de verstilde straten. Hoe zal haar eerste huwelijksnacht verlopen?

Interessant volk

In de zomer is het verkennen van Khiva alleen ‘s ochtends en ‘s avonds aan te raden. Tegen de middag zie je vaak uitgeputte toeristen achter hun gidsen aanlopen, die hen van de ene moskee naar het andere museum slepen en hun tureluurs praten met hun uitleg. Peeters en Helsen hebben zich tegen die tijd al lang teruggetrokken onder de airco op hun kamer voor een welverdiende siësta.

Er zijn trouwens opvallend weinig toeristen in de stad. Te heet, de oorlog, post-covid,… het bekende verhaal.

Maar diegenen die er rondlopen kunnen best interessant zijn. Zo worden we op het dakterras van het origineel benoemde ‘Restaurant Terrace’ aangesproken door een jongeman, die vraagt of het Nederlands is dat we praten? “Ik denk dat jullie uit de buurt van Tielen zijn”, gokt hij. Bijna juist!

Blijkt dat Jonathan Moss de zoon is van iemand die samen met uw dienaar in het zesde studiejaar van het St.-Jozefscollege in Herentals zat. Van toeval gesproken. Jonathan is op reis met zijn Britse vriendin Kathy. Het paar woont en werkt in Berlijn. Het wordt een geanimeerde avond, afgerond met een heildronk bestaande uit twee vodka’s en Kathy die tussen de drankjes door aangeeft dat ze Engeland heeft verlaten omdat ze zich ergerde aan de brexit. “Ik heb de Duitse nationaliteit aangevraagd”, zegt ze kordaat.

Op reis is een van de plezierigste dingen dat je mensen van allerlei slag ontmoet. Talentvolle jonge mensen met topjobs als Kathy en Jonathan zijn daar een voorbeeld van, maar als Europeanen hebben ze dan ook een stapje voor. Wij beseffen dat niet altijd, maar ons wordt het nog eens goed duidelijk gemaakt als we voor ons vertrek naar Khiva in een restaurant in het godvergeten Kungrad kennis maken met een 20-jarige jongeman, die ons via de telefoon bijstand verleent bij de keuze van de gerechten. Dat gebeurt op initiatief van de kelner, die ik ervan verdenkt aan de luie kant te zijn, want eerder dan onze bestelling aan de hand van het aanwijzen van foto’s op de menukaart te noteren, belt hij zijn Engelssprekende vriend, wat alleen nog maar tot meer verwarring leidt.

Maar de volgende dag maakt de jongeman aan de telefoon zélf zijn opwachting in het restaurant. Hij vraagt meteen of hij met ons eens zou mogen praten, want dat zou dan de eerste keer zijn dat hij met ‘native speakers’ kan converseren. We nodigen hem uit aan tafel. Blijkt dat hij Engels heeft geleerd van YouTube. “Dat moest ik doen als ik wilde begrijpen hoe dingen functioneren”, legt hij uit. “Ziet u, in mijn taal, het Karakalpakstaans, is er amper iets gepubliceerd op het internet. En in het Oezbeeks is het ook niet vet als het over technologie gaat. Ik moést Engels leren.” 

Hij studeert aan de universiteit van Karakalpakstan in Nikus, zo horen we. Over het boren naar gas en olie. Als student met een beurs. Je moet niet lang met hem praten om te horen dat hij een briljante geest heeft. Hij hoopt iemand te worden die zich als programmeur kan verdiepen in de achtergronden van het internet.

Gevaarlijk bier

Maar hoe leergierig en slim ook, zijn toegang tot kennis is hier in dit afgelegen stuk van de wereld beperkt. Voor de vorming van zijn wereldbeeld valt hij terug op de koran. “75 procent van wat daar instaat is al uitgekomen en in de toekomst zal blijken dat de overige 25 procent ook uitkomt”, bezweert hij ons. Daarom wil hij de koran in zijn oorspronkelijke versie lezen. “Ik zal daarom Arabisch leren”, kondigt hij aan. Hij verbaast ons met zijn uitspraak dat de koran uitlegt dat God de aarde een beschermende laag heeft gegeven, die ons beschermt tegen schadelijke straling vanuit de kosmos. Een biertje wijst hij af: “Dat is slecht. In bier zitten vrouwelijke hormonen!”

Tiens, het begint ons opeens te dagen waarom zoveel enthousiaste bierdrinkers stevige borsten ontwikkelen.

Maar alle gekheid op een stokje: welke academici bieden deze leergierige en verstandige jongeman de mogelijkheid aan om een wetenschappelijk wereldbeeld te ontwikkelen en bullshit van waarheid te onderscheiden, zodat zijn kennis niet op drijfzand is gebouwd? In Karakalpakstan zal je ze niet vinden. Daarvoor moet je naar een andere wereld. Naar België bijvoorbeeld, waar onderwijs en universitaire opleidingen spotgoedkoop zijn.